We zijn geconditioneerd

Ben Tiggelaar schrijft in zijn boek “Dromen, Durven, Doen” dat slechts 5% van ons gedrag bewust gepland is. Dat wil zeggen dat we het hebben bedacht en uitvoeren zoals we het hebben bedoeld. De overige 95% bestaan onze handelingen uit automatismen. Hij geeft als voorbeeld het autorijden. Je rijdt van A naar B, verricht alle handelingen die daarbij horen, telefoneert of voert op een andere manier een gesprek. Ineens gebeurt er iets dat onze volledige aandacht vraagt:

“Volautomatisch hebben we tot dat moment onze auto binnen de witte strepen gehouden en op veilige afstand van onze medeweggebruikers en hebben we gereageerd op allerlei signalen uit onze directe omgeving. Feitelijk besturen we op zulke momenten niet zelf de auto, maar dat doen deze prikkels uit de directe omgeving, via ons onbewuste gedrag” (Ben Tiggelaar in “Dromen, durven, doen”, 2005, p21).

Om het anders te formuleren: we zijn voor 95% geconditioneerd. Als een bepaalde conditie zich aandient (of wij denken dat die zich aandient), vertonen we het gedrag dat daar – volgens ons onderbewuste – bij hoort. Deze onbewuste automatische gedragingen worden vooral gestuurd door directe pijn en plezierprikkels.

Tiggelaars stelling kunnen we proberen toe te passen op wat we noemen “de “Nederlandse Volksaard”. Nederlanders stellen hun eigen belang centraal. Dit gedrag komt voort uit de individualistisch gerichte en Calvinistische opvoeding die we hebben genoten. Er bewust over pratend en plannen makend zijn Nederlanders wel degelijk sociaal en altruïstisch.  Maar de neiging om automatisch terug te vallen op slechts het eigen belang dienende gedrag is in die termen onderdeel van ons pakket aan automatismen (“gewoonten”). Zodra we iets moeten doen of laten voor een groep, een team, de samenleving, vertonen we hyper individueel gedrag. Gedrag waarvoor we – volgens Tiggelaar – niet bewust kiezen, maar gedrag dat ligt besloten in ons opgeslagen automatisch gedragsrepertoire. Dat repertoire is ontstaan en samengesteld naar aanleiding van wat we in de loop van de tijd zelf hebben ervaren en van anderen in onze omgeving (ouders, vrienden, dominee, collega’s, TV- en POP-idolen) hebben geleerd.

“Er is een kooi met een aantal chimpansee’s. Wanneer de apen uit hun nachtverblijf in hun dagverblijf komen, zien ze een ladder staan met daar bovenop een tros bananen. Na enig verkennen en zien of er geen gevaar dreigt, begint de stoerste van de groep aan de beklimming van de trap. Zodra hij dat doet, wordt hij vanuit drie posities met brandslangen keihard met water bespoten. De stoere chimp schrikt zich een ongeluk en valt bijna, in zijn haast om van de trap af te komen. Niet alleen hij, maar ook de andere chimps worden drijfnat, voordat ze hun nachtverblijf hebben bereikt. De volgende dag herhaalt zich dit tafereel, met dien verstande dat nu de één -na stoerste de trap gaat beklimmen. Drijnat en geschrokken zoeken de apen weer in paniek hun veilige nachthok op.

Na een aantal keren vergeefs pogingen te hebben ondernomen om de heerlijke bananen te pakken te krijgen, staken de apen hun pogingen. Zij hebben geleerd: je krijgt een nat pak als je de bananen wil gaan pakken.

Vervolgens wordt een nieuwe chimp in de groep gebracht. Die komt het dagverblijf binnen, ziet de bananen en merkt dat niemand aanstalten maakt ze te gaan pakken. Na enig gepeins en gestaar besluit hij zelf dan maar de trap op te klimmen. Zodra hij zijn poot op de trap wil zetten wordt hij aangevallen door de stoerste chimp uit de groep en krijgt hij een pak rammel. De rest van de groep doet op bescheiden schaal een duit in het zakje met een enkele tik. Hij mag van de groep de trap niet beklimmen en de bananen pakken

Na enige tijd zijn de chimps uit de oorspronkelijk groep één voor één vervangen door nieuwe chimps. Er is dus geen chimpansee meer in de groep die ooit is natgespoten toen hij of een groepsgenoot de bananen wilden pakken. Een nieuwe chimp komt in de groep (dus zonder “natte” apen). Hij ziet de bananen en wil ze pakken, maar krijgt een pak slaag zodra hij de ladder wil betreden. Waarop de stoerste van de chimps tegen hem zegt: “Zulke dingen doen we hier niet, jochie”.

Dit verhaaltje illustreert op een simpele manier hoe een (bedrijfs-) cultuur kan ontstaan en hoe bepaalde werkwijzen en gedragingen worden beschouwd als norm. Afwijken van die norm laat je wel uit je hoofd, zelfs al heb je geen idee waar die op slaat Afkeuring, spot en zelfs fysiek geweld kunnen je deel zijn!

Als we het gedrag dat we vertonen willen veranderen, moeten we dus ingrijpen in de samenstelling van ons volautomatische gedragsrepertoire; we moeten “de norm” veranderen.

“De kern van mijn aanpak is dat je ervoor zorgt dat je bewuste intenties en je automatische neigingen elkaar niet ondermijnen, maar juist versterken”(Dromen Durven Doen, Ben Tiggelaar, p 53)

Eerst bepaal je zodoende wat je eigenlijk zou willen doen of bereiken(“Dromen”). Vervolgens prent je jezelf in dat en hoe die droom werkelijkheid kan worden (“Durven”), waarna je nieuw gedrag kunt gaan inzetten en doorzetten (“Doen”). Dat is een lange termijn exercitie met pas op den duur een bevredigend effect. De korte termijn effecten voelen als gezegd doorgaans niet prettig; je gaat immers tegen een aantal zorgvuldig geselecteerde veiligheid biedende gedrag automatismen (“gewoonten”) in.

“Door meteen dagelijks je nieuwe gedrag te gaan meten en te belonen, train je je hersenen om van dit nieuwe gedrag een gewoonte te maken” (idem, p52)

 Bij collectief gedrag in organisaties ('cultuur') zie je zelfde patronen.