Aldus Afshin Ellian in zijn laatste column in de Opiniebijlage van het NRC Handelsblad van zaterdag 26 maart 2011. “Waar geen kritiek is, is geen vrijheid” betoogt hij in zijn stuk. Hij beschrijft in het kort de weg die hij heeft afgelegd van kind tot volwassen wetenschapper. Hij is getekend door de onvrijheid in zijn geboorteland, Iran, tijdens de regimes van de Sjah en dat van na de revolutie. Hij weigerde lid te worden van de ‘het revolutionaire comité van de baardmannen’ ondanks moederlijk aandringen. Liever links dan Hezbollah. Waar de revolutie aanvankelijk inspireerde, sloeg de vreugde over in tragedie. “Ik was een straatkind dat van de straat leerde het woord ‘vrijheid’ te roepen zonder te weten wat het woord betekende.”

Hij beschijft waarom hij op de dag van vandaag nog steeds bang is als hij een grens over moet. Via Pakistan en Afghanistan vond hij uiteindelijk onderdak bij de VN.

De Hoofdredactie van het NRC vind het blijkbaar welletjes geweest, de ongenuanceerde kritiek van Ellian op de macht en het gezag en heeft de columnist de wacht aangezegd. Ook ik dacht regelmatig – zijn stukken lezend – dat hij wel erg tekeer ging. Vooral de toon die hij aansloeg in het zogenaamde ‘Islamdebat’ was van een hoogte die je in een deftige krant als het NRC niet vaak aantrof. Vanwege zijn ongenuanceerdheid dus.

Lange tijd geleden schreef wijlen Jacques van Doorn zijn columns in het NRC. Hij was juist zeer genuanceerd en slaagde erin – ook tijdens zijn colleges – om door uitersten te laten zien, mensen te helpen betekenissen te geven aan wat om hen heen gebeurde. Hij schreef een paginagroot artikel in het NRC over het feit dat de vele verschillende vormen van mens-  en sociale wetenschappen moesten worden geïntegreerd in een menswetenschap. Van politicologie tot antropologie, van psychologie tot economie. Isolement van die wetenschappen was nodig om het domein uit te diepen, maar het bleek dat vanuit de geïsoleerde wetenschappelijke domeinen adequate verklaringen voor maatschappelijke fenomenen niet goed mogelijk bleek. De verklaringsmodellen moesten worden geïntegreerd om tot meer plausibeler verklaringen te komen, dus kun je beter de domeinen samenvoegen. Dat koste hem zijn aanstelling aan de Erasmus Universiteit. Er waren blijkbaar grenzen aan de wetenschappelijke vrijheid.

Jaren later betoogde hij in diezelfde krant dat er een zeker transitieperiode nodig is tussen (koloniale) onderdrukking van een volk en (westerse) democratie. In die transitieperiode – volgens zijn historisch besef – was een aantal ondemocratische regimes nodig, voordat het volk wist wat het met zijn bestuurlijke vrijheid moest doen. Een prachtige sociologische beschouwing volgens sommigen (zoals ik) en een onbeschaamde legitimatie van ondemocratische regimes door velen. De huidige toestand in Noord-Afrika, Midden-Oosten en Afghanistan zouden een mooi object van beschouwing voor hem zijn geweest.

Het koste hem destijds in elk geval zijn column in het NRC. Een pijnlijke beoordelingsfout van de hoofdredactie die jaren later gelukkig is rechtgezet.

Ellian geeft aan het einde van zijn laatste colomn aan  “…. ,er werd druk op mij uitgeoefend. Ik kan niet capituleren. Ik dacht dat ik perfect bij een liberale krant paste”. En verderop: “Op pagina’s vol politiek-correcte verhalen over de lieve islam, multiculturalisme en de verzorgingsstaat wordt mijn lastige, nogal kritische vrijheidsstem als te provocerend gezien”.

Afshin Ellian kwam na zijn gevaarlijke vlucht uit Iran uiteindelijk op 23 jarige leeftijd aan in Nederland. Zijn beschrijving daarvan is ontroerend, omdat het (mij) laat zien dat (ik) wij geen idee hebben in welke vrijheid wij leven.

 “Leeg kwam ik in een oogverblindend groen land aan. ‘Welkom’,  zie een lieve ambtenaar. ‘Welkom?’ Wat is Dat? Nog steeds vind ik dit ene woord een cruciaal moment in mijn leven, een nieuwe geboorte. Ik was welkom. Hier kon ik zoeken naar de betekenis van het woord Azadi, vrijheid”

 Gelukkig vinden wij het normaal dat we kritiek kunnen leveren op alles wat we zien en ervaren. En als we het met kritiek op ons niet eens zijn en ons gekrenkt voelen, mogen we zelfs naar de rechter. Vrijheid is de grondslag van de menselijke waardigheid.